Duits cabaretfestival houdt u bijna vier uur bezig

Vooraanstaande narren
Voor de liefhebbers van pittig cabaret belooft de nacht van vrijdag 19 op zaterdag 20 september een klein festijn te worden. Het tweede Duitse televisienet ZDF zendt tussen 00:10 uur en 03:55 uur een lange special uit met daarin hoogtepunten van het recentelijk gehouden Cabaret- en Comedyfestival 3satfestival 2008. Slechts éénmaal wordt de uitzending onderbroken door een aflevering van Heute met daarin actualiteiten van de afgelopen dag, gepresenteerd door de redactie van dat dagelijkse nieuwsprogramma van deze zender. Dat zal een minuut of vijf à tien duren, tenzij er recentelijk iets heel bijzonders is gebeurd: dan wil het programma nog wel eens het dubbele aantal minuten in beslag nemen.


Optreden zullen onder meer Urban Priol, die eigen gasten ontvangt.
Deze veelal professorale Beierse cabaretier met zijn onverwisselbare uiterlijk — alleen al diens aparte haardracht prikkelt niet zelden tot lachsalvo's, maar dat kapsel wordt heel snel vergeten als men wordt geconfronteerd met zijn meer dan sappige kritiek op de dagelijkse, vooral Duitse, politiek, op bedrijfsleven, sport, spel en alle daarbij behorende burgermensen — is vooral bekend door het maandelijkse ZDF-programma Neues aus der Anstalt, waarin hij een psychiater in een inrichting speelt die nog wel eens de rollen omdraait en zich uit tegenover patiënten, die echte flink met medicatie worden rustig gehouden, respectievelijk: zulks wordt getracht. Maar de scheidslijn tussen de zielenknijper en diens clièntele is zeer dikwijls tijdens de gesprekken al meer en meer aan het vervagen, waardoor uiteindelijk de rollen totaal lijken omgekeerd. Lijken, want die Onkel Doktor keert altijd op zijn schreden terug, beledigd dat hij zich heeft laten meeslepen.
Dat programma zit altijd vol vaart en briljante vondsten, en ook heel vergaande kritiek jegens de regerenden en tevens ten opzichte van degenen die dat binnenkort zouden willen doen, is soms zo duidelijk negatief en tot in het fundament afbrekend jegens de behandelde personen dat zelfs een Oooh of Aaah uit de monden van een zaal vol aanhangers klinkt.
Zie tevens onze bijdrage over het hierboven afgebeelde boek, dat dezer dagen op onze zustersite Tempel van de Humor zal verschijnen.

Goethe als vooraanstaand Europees dramaticus

Dramatiseren
Arte-televisie zendt zondagochtend een herhaling uit van de speelfilm Werther, naar Goethe's roman Die Leiden des jungen Werther. Daarin is sprake van een gedramatiseerde versie van een andersoortig literair werk, in dit geval van een roman in brieven. Gedurende Goethe's leven kon zo'n bewerking alleen voor het toneel worden gerealiseerd, al is de hedendaagse verfilming van een andere literaire vorm wel degelijk een uitvloeisel daarvan. Zelf was de naast en tegen Friedrich von Schiller (1759-1805) grootste dramaticus uit de geschiedenis van de gehele Duitse letteren niet erg gelukkig met deze vorm van adaptatie. In een brief die Goethe op 23 december 1797 aan Schiller heeft geschreven, noemt hij een dergelijke bewerking een "kindische, barbarische, abgeschmackte Tendenz."
De latere literare reus heeft in zijn jonge jaren zelf eveneens veel behagen gevonden in de bewerking tot dialoog en eventueel daaraan verbonden handelingen van verzonnen gesprekken met niet bestaande of niet aanwezige personen. Tot groot genoegen van zijn Frankfurter vriendenkring. In deel drie van Dichtung und Wahrheit, hoofdstuk 13, heeft Goethe hierover zelf nadere mededelingen gedaan.

Goethe als topdramaturg
Hoewel Johann Wolfgang von Goethe niet alleen als dichter en tevens als romancier en essayist gedenkwaardigs heeft gepresteerd en hij in diverse andere disciplines tot de meest spraakmakende figuren van zijn tijd heeft behoord, kan niemand om deze grote gestalte heen als het gaat om de vraag of hij ook nog een uitzonderlijk dramaticus is geweest. Die kwalificatie verdient hij alleen al door zijn Faust, een project waaraan hij gedurende zo'n zes decennia heeft gewerkt, en daarmee vrijwel zijn gehele bestaan — hij werd goed 82 jaar — als volwassene heeft verbonden.
Daarnaast heeft de goede man in al zijn levensfasen opnieuw in deze van de drie hoofdcategorieën der letteren voortreffelijke prestaties geleverd, al mag niet worden verzwegen dat één en ander omstreden was en is gebleven, en ook dat niet ten onrechte.
Na zijn bekende Sturm und Drang-periode diende William Shakespeare hem enige tijd als lichtend voorbeeld, maar hij heeft zich niet tot die Globe-Ster aan het Europese firmament beperkt. In zijn komische stukken sloot Goethe aan bij de traditie die ooit door Hans Sachs was gevestigd. Maar sedert het midden van het zevende decennium van de achttiende eeuw heeft Goethe zich weer meer beziggehouden met de Franse klassieken en die van de Verlichting, vooral met Corneille, Racine en Voltaire.
In zijn functie als theaterdirecteur van het Hof rustte dikwijls op hem de plicht voor bijzondere gelegenheden passende theaterproducties te realiseren en luchtige zingspelen. Ook op het terrein van de opera heeft hij zich niet onbetuigd gelaten.
Goethe, die sedert zijn jonge jaren zeer vertrouwd was met de theaterpraktijk, kon snel een plan opstellen en een ontwerp voor dramatische handelingen maken, maar dan volgde het, bij tijd en wijle tergend langzame, proces van de ontwikkeling en uitvoering, en dat heeft ertoe geleid dat menig ontwerp in de kiem is gesmoord en er alleen fragmenten van bepaalde drama's bestaan.

Televisieportret
Direct na de speelfilm Werther zendt Arte een herhaling uit van een aflevering uit een reeks oer grote dramatici, en één daarvan was gewijd aan Goethe, een dag eerder voorafgegaan door zijn vriend en tegelijkertijd — en soms zelfs in eerste instantie — concurrent Schiller. De uitzending is zondag 14 september, 's ochtends tussen 11:05 uur en 12:00 uur.
___________
Afbeeldingen
1. Johann Wolfgang von Goethe. Fragment van een schilderij uit 1786 door Johann Heinrich Wilhelm Tischbein (1751-1829): Goethe in der Campagna.
2. Voorzijde van de reprografische herdruk — ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan van de uitgeverij in 1992 — van het eerste Reclam-boekje uit 1867.
3. Voorzijde van Band 2 — Dramen — van het zes- of inmiddels zelfs zevendelige Goethe-Handbuch van uitgeverij J.B. Metzler, Stuttgart. De zeer voordelige, fraai verzorgde goedkope editie is nog steeds verkrijgbaar en wordt met extra delen, zoals Goethe en de Muziek, aangevuld.

Fascinerende handschriften
Zondagochtend jongstleden was een oude vriend van me — een antiquaar die in barre weersomstandigheden onderweg was naar een boekenmarkt — zo royaal, mij tussen veel meer andere, een boek te schenken met facsimile's van dichterhandschriften uit de Duitse literatuur, van Martin Luther (1483-1546), via Ludwig Uhland (1787-1862), tot en met Rainer Maria Rilke (1874-1926). Aangename bijkomstigheid daarvan is dat een lezeres in Wenen van mijn Duitse cultuurwebsite Kulturtempel enkele uren na publicatie van de facsimile van een Rilke-gedicht reeds liet weten, daar zeer gelukkig mee te zijn. Op mijn Nederlandse literatuursite Tempel der Letteren heb ik heden een gedicht van Novalis in die vorm gepubliceerd.


Johann Wolfgang von Goethe
Twee van de ruim veertig gedichten — die in het bewuste boek op diezelfde manier zijn opgenomen — stammen van de grote Vorst der Duitse dichters: Herr Geheimrat Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832), die niet alleen ongekende vaardigheden met de literaire schrijverspen aan de dag heeft gelegd, doch evenzeer als filosoof en tekenaar, als jurist, politicus en minister. En in al die functies heeft hij heel wat letters, krullen, strepen en andere ornamenten aan het papier toevertrouwd. Zijn jeugdwerk dat in zes relatief dikke delen is verschenen, bestrijkt de periode tot 1775. Menig ander auteur begint tegen de tijd dat ze zesentwintig jaar zijn, iets van blijvende waarde te produceren, Goethe had toen reeds een enorm oeuvre uit zijn ganzenveer laten vloeien.


De verantwoordelijke redactie heeft zes van al die opgenomen gedichten achterin het boek tevens in een Fraktur-versie opgenomen met het oog op de eventueel moelijke leesbaarheid. Men moet daarbij bedenken dat de tweede druk van het bewuste boek in 1942 ten huize van Inse-Verlag te Leipzig is verschenen en boeken, alsmede tal van andere geschriften in Fraktur, toen nog aan de orde van de dag waren. Bij een herdruk nu zouden veel meer van die, zo niet alle opgenomen poëzie in het oorspronkelijke handschrift met een versie in een hedendaagse drukletter moeten worden aangevuld.
Wij doen het hier voor u wel met het bovenstaande gedicht:

SELIGE SEHNSUCHT

Sagt es niemand, nur den Weisen,
Weil die Menge gleich verhöhnet:
Das Lebendge will ich preisen,
Das nach Flammentod sich sehnet.

In der Liebesnächte Kühlung,
Die dich zeugte, wo du zeugtest,
Überfällt dich fremde Fühlung,
Wenn die stille Kerze leuchtet.

Nicht mehr bleibest du umfangen
In der Finsternis Beschattung,
Und dich reißet neu Verlangen
Auf zu höherer Begattung.

Keine Ferne macht dich schwierig,
Kommst geflogen und gebannt,
Und zuletzt, des Lichts begierig,
Bist du, Schmetterling, verbrannt.

Und so lang du das nicht hast,
dieses Stirb und werde!
Bist du nur ein trüber Gast
Auf der dunklen Erde.

31 juli 1814
____________
Afbeeldingen
1. Titel van het boek in kwestie van Insel-Verlag te Leipzig, tweede druk, 1942.
2. Facsimile van het Goethe-handschrift met het gedicht Selige Sehnsucht.
3. Johann Wolfgang von Goethe; ets uit 1791 van Johann Heinrich Lips (1758-1817).

Antiquariaat Oblomov met Erik van Muiswinkel en Diederik van Vleuten— zaterdagavond Nederland 1

Herhaling uit 2005
Op zaterdag 2 augustus zendt de Vara via Nederland 1, tussen 20:25 uur en 22:10 uur een herhaling uit van de vierde theatervoorstelling van het duo Erik van Muiswinkel en Diederik van Vleuten: Antiquariaat Oblomov. De programmagidsen vermelden dat het om een herhaling uit 2005 (tweede kerstdag) gaat, en daarmee ziet men maar weer eens hoezeer het begrip tijd aan subjectiviteit is gebonden: voor mijn gevoel is het wel tien jaar geleden dat ik die voorstelling heb gezien. Ik herinner me echter dat mijn aandacht na ongeveer tweederde van het gebeuren totaal verslapte. De vaart was eruit, zeg maar. Voorts is me van de handeling totaal niets bijgebleven. Of dat positief dan wel negatief is, hangt van zoveel factoren af, dat ik dat alleen zou kunnen beoordelen als ik tenminste weer tevoorschijn kon halen wat er toen op het toneel is gebeurd. Wellicht dat het allemaal weer terugkomt als ik de eerste twee minuten opnieuw heb gezien.
"Kijken dus", hoor je in zo'n situatie — tegenwoordig kennelijk, en desnoods alleen tegen jezelf — te zeggen.
____________
Afbeeldingen
1. Erik van Muiswinkel. (Website Van Muiswinkel/Van Vleuten.)
2. Diederik van Vleuten. (Website Van Muiswinkel/Van Vleuten.)

Beledigingen van alles en iedereen door Hans Teeuwen — in de herkansing op Nederland 1

Programma van 2002
Op zaterdag 5 juli, in de avonds tussen 20:25 uur en 22:15 uur zal de Vara via Nederland 1 een herhaling uitzenden van de theatershow Dat dan weer wel van Hans Teeuwen. Het betreft hier de opname van een optreden in 2002, dat reeds in 2003 via het huiskamerscherm te volgen is geweest.
Een tijdlang was het in ons land stil rondom Hans Teeuwen, althans voorzover dat ging over cabaret. Wel heeft hij zijn stem laten horen als jazz-zanger, en begin 2008 heeft hij in Londen op de planken gestaan als stand-up comedian, en daar moet hij wel kwaliteit hebben geboden, aangezien lovende kritieken gelijk opgingen met uitverkochte zalen.
In de bijna twee uur durende voorstelling naait hij iedereen een oor aan en beledigt hij links en rechts, voor en achter, onder en boven. Op het juiste moment verschijnt dan toch weer een ontwapenende grijns op zijn tronie en de eventuele irritatie maakt plaats voor positievere gevoelens.
____________
Foto: Hans Teeuwen in de voorstelling Dat dan weer wel. (Detail.)

Een stuk van Molière en van Henrik Ibsen vanavond als luisterspel via twee buitenlandse radiozenders

Groot Toneel van Anno toen
Hedenavond zullen twee klassiekers uit de wereld der theaterkunst, die Toneel heet, te beluisteren zijn op een Duitse, respectievelijk Engelstalige radiozender. Het gaat in beide gevallen om een toneelstuk dat in de loop der eeuwen een enorme weerklank heeft gevonden bij het theaterpubliek over bijna de hele wereld. Het begint om 20:05 uur in het radioprogramma Bühne van de Duitse zender WDR 3 met Der Menschenfeind (Le misanthrope) uit 1666 van Jean-Baptiste Poquelin (1622-1673), die bij alle theaterliefhebbers over de gehele wereld meer en beter bekend staat als Molière. Als 'hoorspel' heeft het stuk een duur van bijna twee uur.
Een uur later, om 21:00 uur, begint op BBC Radio 3 in de reeks Drama on 3 het toneelstuk, hier eveneens als klankbeeld, van Henrik Ibsen (1828-1906) met de Engelse titel The wild duck. In bijna alle talen is de oorspronkelijke titel, Vildanden, letterlijk vertaald. In het Nederlands heet het toneelstuk uit 1884 eveneens De Wilde Eend en in het Duits Die Wildente. Die bijdrage heeft als 'luisterspel' een totale lengte van twee uur en tien minuten.

Afbeeldingen
1. Molière, in 1658 geschilderd door Nicolas Mignard (1606-1668).
2. Henrik Ibsen, een der grootste toneelschrijvers van Scandinavië.

Bajazet, tragedie uit 1672 van Jean Racine zondag in Drama on 3 van de radiozender BBC Radio 3

Klassieke Franse tragedie
Op de avond van zondag 22 juni wordt in de programmareeks Drama on 3 van BBC Radio 3, tussen 21:00 uur en 22:40 uur, een versie gepresenteerd van de tragedie Bajazet uit 1672 van één der drie grootste dramaschrijvers uit het Frankrijk van die dagen, Jean Racine (1839-1899).
In lang vervlogen dagen krijgt Bajazet in het verre Byzantium in een harem — dat zich heel diep verstopt in het paleis van de Sultan bevindt — van de keizerin te horen dat hij met haar moet trouwen, omdat hij anders een kind des doods zal zijn.
Alle namen van betekenis, die van de optredendespelers en van andere verantwoordelijken zijn te vinden op de site van dit BBC-radioprogramma.
___________
Afbeeldingen
1. De Franse tragedieachrijver Jean Racine (1639-1699).
2. Atalide spreekt: "Je me meurs!" Derde scène uit het vierde bedrijfvan Bajazet. Gravure uit Oeuvres de Racine in de editie van 1676.